Trending topics en likes weerspiegelen niet per se de sentimenten, plannen en gedrag van de samenleving. Ze laten hooguit zien wat het bereik van sociale media kan zijn – niet wat sociale media in het echte leven veroorzaken. Die nuance gaat bij data-analyse van social media wel eens verloren.

Het is niet verwonderlijk dat sociale media een geliefde bron van data zijn. Nu onze sociale levens zich deels in een virtuele wereld afspelen, zijn deze oneindig veel gemakkelijker te archiveren, te meten en te vergelijken. Sociaal gedrag is online terug te brengen naar data: likes, hashtags, vrienden, volgers, retweets en metadata zijn een schat aan informatie. Goed meetbaar en toegankelijk voor iedereen die weet hoe hij met behulp van scrapers grote hoeveelheden informatie van het web kan plukken.

Er is een hoop gezegd en geschreven over sociale media als een virtueel deel van de maatschappij, maar de facto zijn sociale media een communicatiemiddel en geen digitale versie van het echte leven. Mensen doen dingen op sociale media die ze in werkelijkheid niet doen en vice versa, iets dat onderzoeksjournalist en sociaal wetenschapper Alexandra Fry in dit artikel helder beschrijft. Ook datajournalisten negeren dit gegeven te vaak.

De taal van sociale media

Natuurlijk, Big Data levert vaak genoeg prachtige, grensverleggende journalistiek op. Maar als sociale media het onderwerp van onderzoek zijn, loopt het spaak. Dit recente artikel met visualisatie bijvoorbeeld, wekt een tot de verbeelding sprekende maar ronduit ongefundeerde suggestie. Het lijkt zo objectief gemeten: het aantal posts tussen twee geliefden neemt overhand toe, totdat zij een relatie krijgen. Let wel: een ‘meetbare’ relatie, gebaseerd op een verandering in de relationele Facebook-status van de betrokken personen.

Afgezien van het feit dat alleen al het visualiseren van sociale media-data veel ruimte voor overdrijving biedt – het verschil tussen de grootste en kleinste waarde op de Y-as is ongeveer 0,1 Facebook-post per dag – is dit mijn punt: een ‘meetbare’ relatie krijgen op Facebook zegt niets over hoe lang je al een relatie hebt in de echte wereld.

Zo zijn trending topics op Twitter niet per se sentimenten die ook bestaan in de samenleving. Op Facebook een feestje attenden, betekent niet dat je echt komt. En reageren op een post is niet hetzelfde als schouder aan schouder de ME te lijf gaan. Iedereen die de taal van sociale media spreekt, weet dat.

Nuance is niet sexy

Zelfs dan is dit gegeven op zichzelf geen probleem. Vaak gaat dataonderzoek dat gebruik maakt van sociale media over het gebruik van die sociale media op zich – en dus niet over wat de gebruikers ‘in het echt’ zijn, hebben en doen. Maar conclusies hierover op een correcte manier visualiseren, vergt veel nuance. En nuance is niet sexy. Gepubliceerde datarepresentaties moeten in één oogopslag een punt duidelijk kunnen maken.

Neem het onderzoek naar de rellen in het Groningse Haren. Een onderzoekcommissie bekeek de rol van sociale media, want ‘Voor heel veel jongeren zijn deze inmiddels een vast bestanddeel van hun leven,’ aldus het onderzoeksrapport. Specifiek werd gelet op hoe Facebook kon toestaan dat het ‘feest’ viral ging en de kennisneming erover zich in rap tempo verspreidde.

Deze geanimeerde visualisatie van de sociale media-activiteit die vooraf ging aan de rellen laat goed zien hoe een onschuldige uitnodiging voor intimi binnen twee weken kon uitgroeien tot monsterlijke proporties. Dit wekt de suggestie dat de virale verspreiding van de uitnodiging op Facebook iets te maken heeft met de escalatie in Haren. En daar heb ik een probleem mee, want sociaal gedrag online is geen substituut voor sociaal gedrag in de echte wereld.

Geen objectieve tools

De visualisatie van de suggestief door de media genaamde ‘Facebook-rellen’ liet zien wat het bereik van sociale media kan zijn – niet wat sociale media in het echte leven veroorzaken. Maar dit werd in de publieke en politieke opinie meer dan eens vergeten. Dit was niet de bedoeling van de onderzoekers en ook niet in lijn met de conclusies die zij trokken in hun rapport. Maar visualisaties zijn overtuigende, niet per sé objectieve tools. Zeker als ze worden overgenomen in de media.

Datajournalisten moeten zich beseffen dat onderzoeken op basis van sociale media-data populair zijn en steeds vaker worden overgenomen door de massamedia. Deze worden ook gelezen en bekeken door mensen die niet over de benodigde leesvaardigheid van sociale media beschikken, met onbegrip en publieke onrust tot gevolg. Iedereen die bezig is met Big Data heeft daarom de morele verplichting om zijn publiek niet op het verkeerde been te zetten

Nog geen reactie — begin de discussie!