Het wetsvoorstel bronbescherming voor journalisten is op zich wel goed, maar er schuilt een adder onder het gras, meent jurist Wicher Wedzinga. En die adder is de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.

Dit is de vierde bijdrage in de reeks artikelen op DNR die is gewijd aan het wetsvoorstel dat beoogt de bronbescherming voor journalisten in de nationale wet te verankeren. Het is goed dat de wet er komt, omdat de bescherming van de privacy van de bron een Nederlandse wettelijke basis vereist. Veel toegevoegde waarde gaat daar op zichzelf verder niet vanuit. Want de bescherming lag al verankerd in uitspraken van met name het EHRM en die uitspraken hebben dezelfde juridische status als een nationale wet.

Twee wetten, twee juridische regimes

Wat in de eerdere bijdragen op DNR tot nu toe over het hoofd werd gezien is dat er twee wetten zijn. De wet waarover wordt geschreven is de wet die de bronbescherming regelt binnen de normale strafrechtelijke kaders. Maar er is een andere wet, waarin ook de bronbescherming van journalisten aan de orde is. Dat is de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (hierna Wiv). Ook in die wet zal de bronbescherming worden geregeld. Maar wel anders dan in het wetsvoorstel bronbescherming.

De Wiv heeft een eigen begrippenkader en ziet toe op de bevoegdheden van de AIVD en de MID. Het is een wet die, zoals direct zal blijken, de toch al ‘zachte’ bronbescherming van de journalist, totaal kan ondermijnen. Zeker die van de ‘echte’ journalist.

Beperkt verschoningsrecht

Het lijkt een kwestie van woorden, maar dat is het niet. Een journalist wordt slechts een beperkt, afgevlakt verschoningsrecht toegekend. Hij mag de ‘identiteit’ van de bron beschermen. Maar hij mag niet alle vragen uit de weg gaan. Er mag worden doorgevraagd over de gegevens die zijn gepubliceerd of die zullen worden gepubliceerd. De journalist zal op zijn tellen moeten passen en doet er verstandig aan op zijn strepen te staan.

Bovendien kan de rechter het beroep op bronbescherming weigeren wanneer naar zijn oordeel de nationale veiligheid, territoriale integriteit of openbare veiligheid, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van gezondheid en de goede zeden in het geding is. Dat is een ruime opsomming, ontleend aan het EVRM. De rechter zal dat goed moeten motiveren. Maar waar een wil is, is een weg.

Dwangmiddelen en doorbreken bronbescherming

Het lijkt mooi. Afluisteren, doorzoeking, in beslag neming is aan striktere voorwaarden gebonden. Niet de officier van justitie, maar de rechter moet daarvoor goedkeuring verlenen. Een belangrijke winst! Dat laatste zal in het kader van het wetsontwerp bronbescherming niet snel gebeuren.

Maar bij de Wiv ligt dat wezenlijk anders. De AIVD en de MID gaan over de nationale veiligheid en de rechter zal bij de toetsing slechts over summiere informatie beschikken. Het gevaar is dan levensgroot dat die rechter als stempelautomaat gaat fungeren. Weg bescherming. En zo keert de wal het schip. Want het is een eenvoudig kunstje om de Wet bronbescherming te omzeilen via de Wiv.

Niet erg positief

Veel nieuws heeft de Wet bronbescherming niet te bieden. Wat volgens de rechtspraak van de hoogste rechter al recht was, wordt nu in de wet verankerd. Het belangrijkste is dat voor het toepassen van dwangmiddelen toestemming van de rechter is vereist. Het OM wordt buiten spel gezet. Een goede zaak.

Maar de Wet kan slechts in samenhang met de Wiv op zijn merites worden beoordeeld. En dan valt de beoordeling niet erg positief uit. Want via de Wiv kunnen de AIVD en de MID al gauw een journalist afluisteren, zijn kantoor doorzoeken en bv computers in beslag nemen. En dat al voor publicatie. De toestemming van de rechter die daarvoor is vereist, lijkt weinig tot niets om het lijf te hebben. Het is bijna hypocriet om die toestemming als voorwaarde te stellen. Want die rechter heeft nauwelijks informatie en krijgt te horen dat het een zaak van nationale veiligheid is.

Lees ook op DNR: 9 vragen over het wetsvoorstel recht op bronbescherming

Lees ook eerder verschenen artikelen op De Nieuwe Reporter over bronbescherming voor journalisten.

Nog geen reactie — begin de discussie!