Voor de elfde keer wordt vrijdag in Kortrijk door de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) de Loep uitgereikt, de prijs voor de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen. Hoe heeft de prijs zich in die jaren ontwikkeld? Freelance journalisten Lotte Grimbergen en Yelle Tieleman deden onderzoek naar de Loep in opdracht van het Lectoraat Crossmediale Kwaliteitsjournalistiek van de Hogeschool Utrecht.

Afgaande op het aantal inzendingen is de animo voor de prijs flink toegenomen. Werden er in het tweede Loepjaar 2005 nog 58 producties ingezonden, in 2013 lag dat aantal op 103 (in het eerste Loepjaar 2004 waren het er 90, maar destijds heeft een VVOJ-werkgroep actief redacties benaderd om producties in te sturen).

Volgens de jury stijgt ook het niveau van de inzendingen in de loop der jaren. De waardering voor de prijs is groot in journalistiek Nederland. Het winnen van de prijs wordt gezien als een eer. Al blijven sommige redacties stelselmatig buiten zicht.

Criteria

Volgens de VVOJ is de Loep

“een eerbetoon aan het beste werk in de Nederlandse en Vlaamse onderzoeksjournalistiek. De prijs heeft daarnaast als doel de professionaliteit van de onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen te bevorderen.”

Het bestuur wil de beste onderzoeksjournalistiek eren en heeft daarvoor een vijftal criteria. Bij de allereerste bijeenkomst van de jury in 2004 zijn een aantal criteria bepaald waaraan de winnaar van de Loep zou moeten voldoen:

  1. De productie moet onthullend zijn
  2. De bewijsvoering moet sluitend zijn – de geur van suggestie mag niet aanwezig zijn
  3. Het moet gaan om eigen onderzoek
  4. De stijl moet toegankelijk zijn – ook voor mensen die niet bekend zijn met de materie
  5. De productie moet aantoonbaar maatschappelijk relevant zijn

Bewijskracht

Deze eisen zijn in de loop der jaren niet aangepast en gelden nog altijd voor de jury van de Loep, zegt Ad van Liempt. De afgelopen vijf jaar was hij voorzitter van de jury. Wat opvalt is dat de criteria tot en met 2009 – het laatste jaar waarin Gerard van Westerloo voorzitter is van de jury – expliciet worden genoemd in de rapporten. Sinds Van Liempt in 2010 juryvoorzitter werd komen de eisen niet meer voor in de juryrapporten. Ook op de website van de Loep zijn deze niet te vinden.

In de juryrapporten wordt soms gerefereerd aan de bovengenoemde criteria. Inzendingen die genomineerd zijn worden uitgebreid besproken en krijgen lof omdat ze bijvoorbeeld onthullend zijn. Toch wordt nooit goed uitgelegd wat de winnaar nou daadwerkelijk onderscheidt van de rest. Van Liempt: “Ik weet eigenlijk niet waarom we dat nooit erin hebben gezet. Het niveau van de inzendingen ligt gewoon hoog en de verschillen zijn klein. Het is verdedigbaar om wel uit te leggen waarom de winnaar beter is dan de rest.”

Incident

In 2009 was er gedoe rond de inzending van Sinan Can en Thomas Blom (De Gijzeling in Almelo van Zembla). In het juryrapport staat de jury het een minpunt vond dat in de uitzending niet werd vermeld dat er een Bibob-onderzoek naar de restauranthouder (waar het verhaal om draait) ingesteld is en dat hij al eerder veroordeeld was voor verboden wapenbezit. De jury accepteerde het verweer van de makers dat het hen in de eerste plaats om de lokale bestuurscultuur ging.

Deze toevoeging kwam tot stand nadat de jury had gesproken met Mirjam Pool, die de gijzeling van dichtbij meemaakte en later het boek Procedures en Pistolen schreef over de gijzeling, dat dit jaar meedingt naar de prijs. “De beslissing over de winnaar was al was genomen en het jaarboek al naar de drukker. Er kon dus niets meer met mijn kritiek gedaan worden”, zegt Pool.

Gedenkwaardige winnaars

In tien jaar heeft de Loep de aandacht gevestigd op een aantal gedenkwaardige onderzoeksprojecten, zoals De Prooi van Jeroen Smit. De jury schreef over dit boek:

“Het boek geeft een prachtig beeld van arrogante bankmannen die elkaar de strot afbijten. Het maakt duidelijk dat de captains of industry de beslissingen nemen en niet de politici. Onthullend in de gedetailleerde beschrijving van het milieu. Nieuws over banken wordt veel interessanter na lezing van dit boek.”

In 2010 kregen Joep Dohmen (NRC) en Robert Chesal de Loep voor hun verhaal over het structurele en langdurige seksuele misbruik door priesters in de rooms-katholieke kerk. Dohmen is een bekende van de Loep, de verslaggever van NRC Handelsblad werd twee keer genomineerd voor de Loep en won deze ook beide keren. In 2008 onthulde Dohmen al hoe de Belastingdienst faalde op het gebied van digitalisering. Sinds 2012 maakt hij zelf deel uit van de jury.

Een memorabele audio-visuele Loep is die van 2004. Dankzij de onthullingen van RTL Nieuws over de verbouwingen van het pand van de UWV moest de top van de overheidsinstelling aftreden. Een Tegenlicht-documentaire uit 2008 liet op prachtige wijze zien hoe de Amerikaanse inval in Irak aan het publiek werd verkocht. Volgens de jury werd nooit eerder de relatie tussen oorlog en beeldvorming zo goed aangetoond.

Zeldzame erkenning

Uit reacties van prijswinnaars blijkt dat ze de erkenning waarderen. Onderzoeksjournalistiek is zwaar, vertelt Marleen Teugels die in 2007 de Loep won voor haar artikel over asbest: “Er is normaal gesproken weinig erkenning. Het werk wordt als normaal gezien – terwijl het mentaal en fysiek voor ons een zware periode was. Er staat veel druk op het werk van een onderzoeksjournalist.”

Doet iedereen wel mee?

Twee grote Nederlandse nieuwsredacties blijven al die jaren buiten beeld als het gaat om de prijs voor de beste onderzoeksjournalistiek: RTL Nieuws en De Telegraaf.

Volgens André Tak, chef van de researchredactie van RTL Nieuws, is er iets mis in de samenstelling van de jury. “In de jury zitten geen mensen uit de commerciële tv-hoek. Die jury moet gemixt zijn, dat is nu niet het geval.”

Tak denkt ook dat het format van RTL Nieuws niet geschikt is voor de Loep. “Onze items duren twee minuten, maar daar zit wel alles in. Wij zouden ook wel documentaires kunnen maken, maar we maken nu eenmaal een nieuwsprogramma.” Volgens Tak is de kwaliteit van het onderzoek in elk geval niet minder. “Ik heb jarenlang bij Zembla gewerkt, dus ik weet dat uit eigen ervaring. Misschien maak je als nieuwsprogramma gewoon minder kans op de Loep.”

Geen issue

Ook De Telegraaf komt amper voor in de annalen van de Loep. In 2004 – bij de eerste uitreiking- werd toenmalig Telegraaf-journalist Martijn Koolhoven nog gevraagd om zijn publicatie in te sturen. “Dat heb ik gedaan omdat ik werd gevraagd dat te doen. Mijn toenmalige chef gaf daar toestemming voor en that’s it. Bij de krant is het verder geen issue.”

Hoofdredacteur Sjuul Paradijs heeft in interviews zijn dedain voor journalistieke prijzen nooit onder stoelen of banken geschoven. Toch is dat nooit een reden geweest om geen productie in te zenden. “Simpelweg omdat het geen issue was bij de krant. De erkenning van je lezers is veel belangrijker.”

Van Liempt denkt dat de concurrentie voor inzendingen van RTL heel moeilijk is. “De Loep is natuurlijk meer een onderzoeksprijs dan een nieuwsprijs. Het is heel moeilijk om onthullingen af te zeggen tegen maanden diepgravend onderzoek dat resulteert in een documentaire van een uur. Journaals hebben het moeilijk bij de Loep. Dat wil niet zeggen dat zij geen goed werk doen”

Overzicht winnaars de Loep 2004-2013

2013

  • Tekstueel: Esther Rosenberg en Tom Kreling, NRC Handelsblad/nrc.next,  ‘ondergang SNS Bank’
  • Audiovisueel: Bart Nijpels en Marco de Lange, KRO Brandpunt/Reporter,    ‘Mayday Mayday’
  • Digitaal: Niet uitgereikt
  • Aanmoediging: Sanne Terlingen, OneWorld, ‘Paradijs voor Pedo’s’

2012

  • Tekstueel: Carel van der Velden en Ellen van Gaalen, Algemeen Dagblad, ‘stadhuisdrama in Schiedam’
  • Audiovisueel: Wim Van Den Eynde, VRT Panorama, ‘Voor wie de klok luidt’
  • Aanmoedigingsprijs: Niet uitgereikt.

2011

  • Tekstueel: Bas Soetenhorst, Het Parool, ‘Het wonder van de Noord-Zuid lijn’ (boek)
  • Audiovisueel: Dirk Leestmans, VRT Panorama, ‘Te gek om los te lopen’
  • Aanmoedigingsprijs: Stefan Vermeulen, Follow the Money,  ‘het ICT-debacle van de stad Amsterdam’

2010

  • Tekstueel: Joep Dohmen, NRC Handelsblad, en Robert Chesal, Wereldomroep, serie over misbruik in de katholieke kerk
  • Audiovisueel: Ton van der Ham, Anique van de Bosch en Manon Blaas, Zembla, ‘Vieze ziekenhuizen’
  • Aanmoedigingsprijs: Mathias Bienstman en Berber Verpoest, MO*, ‘Reynders spot met het parlement’

2009

  • Tekstueel: Jeroen Smit, ‘De Prooi’ (boek)
  • Audiovisueel: Thomas Blom en Sinan Can, Zembla, ‘Gijzeling in Almelo’.
  • Aanmoedigingsprijs: Steven Vandenbergh en Johan Denis, Brussel deze Week, ‘Één arts, twee petje’

2008

  • Tekstueel: Joep Dohmen, NRC Handelsblad, ‘Chaos bij de Belastingdienst’.
  • Audiovisueel: Marije Meerman, William de Bruijn en Barbara Coolen, VPRO Tegenlicht, ‘De verkoop van een oorlog’.
  • Aanmoedigingsprijs: Mirjam Pool, ‘Alle dagen schuld’ (boek)

2007

  • Tekstueel: Marleen Teugels en Nico Krols, met een serie artikelen in Knack: Asbest, de seriemoordenaar, en Frieda Joris, met een serie artikelen in Het Laatste
  • Nieuws: Asbestdossier over een school in Genk.
  • Audiovisueel: Jos van Dongen en André Tak, Zembla, ‘Het clusterbomgevoel’.
  • Aanmoedigingsprijs: Niet uitgereikt

2006

  • Tekstueel: Jan Hauspie en Chris Vandenabeele, het Sport/Voetbalmagazine, ‘De zaak Ye’
  • Audiovisueel: Huub Jaspers, Gerard Legebeke en Franz-Josef Hutsch, Argos, ‘Tien jaar na de val van Srebrenica’
  • Aanmoedigingsprijs: Robert van de Griend, Vrij Nederland, ‘de Rotterdamse detentieboot’

2005

  • Tekstueel: Jan Meeus en John Schoorl, de Volkskrant, ‘De veiligheidsdienst en het terrorisme’
  • Audiovisueel: Kadir van Lohuizen, ‘Diamond Matters’
  • Aanmoedigingsprijs: Kristof Clerix, MO-magazine, ‘From Brussels with Love’

2004

  • Tekstueel: Joost Oranje en Jeroen Wester, NRC Handelsblad, ‘De zaak Ahold’
  • Audiovisueel: Diederick Kraaijeveld, RTL Nieuws, ‘Het UWV-gebouw’
Al 2 reacties — discussieer mee!