Sinds het eind van de massale demonstraties in Kiev vorig jaar woedt er een oorlog in het oosten tussen het Oekraïense leger en pro-Russische rebellen. Rusland zou Oekraïne zijn binnengevallen. Het zou pro-Russische separatisten aan wapens voorzien. Aan het maandenslepende conflict lijkt geen eind te komen. Aan de propaganda evenmin. Het blijft vooral ook een propagandaoorlog waarin media een grote rol in spelen. Oekraïne-correspondent Stefan Huijboom doet verslag.

‘Terroristen hebben een raket afgevuurd op een door Oekraïense militairen bewaakt checkpoint nabij de stad Volnovakha. Een passagiersbus werd geraakt met 12 doden en 17 gewonden als gevolg,’ kondigt kolonel Andriy Lysenko, woordvoerder van de ‘Anti-Terrorsime Operatie’, aan op de dagelijkse persbriefing in het ‘Ukraine Crisis Media Center’.

De zaal is vooral gevuld met Oekraïense media. Een enkele buitenlandse fotograaf is te spotten, maar qua buitenlandse media is het stil. ‘Het Oekraïense leger heeft meerdere verdedigingsaanvallen uitgevoerd. De terroristen houden zich niet aan de overeengekomen voorwaarden van het Minsk akkoord,’ vervolgt Lysenko met zijn norse, doch serieuze blik in de ogen.

Persvoorlichter Andriy Lysenko van de 'Anti-Terrorisme Organisatie' spreekt de aanwezige pers toe over de situatie en onrust in Oost-Oekraïne. (Foto: Ukraine Crisis Media Center)
Persvoorlichter Andriy Lysenko van de ‘Anti-Terrorisme Organisatie’ spreekt de aanwezige pers toe over de situatie en onrust in Oost-Oekraïne. (Foto: Ukraine Crisis Media Center)

Het is een herhaling van de meeste persconferenties die dagelijks worden georganiseerd in het perscentrum even achter het Onafhankelijkheidsplein in Kiev. De pro-Russische rebellen – die men steevast als terroristen definieert – beginnen met aanvallen waarop het Oekraïense leger vervolgens zegt te reageren.

Of dit met de realiteit strookt, is echter de vraag. Wie zegt dat het Oekraïense leger niet begint? Er is geen hard bewijs namelijk. Onafhankelijk zijn de persconferenties ook niet.

Verzonnen informatie ‘lekken’

Maar vice versa kunnen de Russen er ook wat van. De pro-Russische media berichten ook niet onafhankelijk, maar zijn vooral een verlengde van het Kremlin. De oorlog in Oekraïne is bovenal een propagandaoorlog. De waarheid lijkt simpelweg niet te bestaan.

De geheime diensten van Rusland en Oekraïne ‘lekken’ verzonnen informatie en afgeluisterde gesprekken. De Oekraïense geheime dienst arresteerde bijvoorbeeld in november een vrouw die ‘beweerde’ opgeleid te zijn in Rusland om een aanslag op minister Koenders te plegen tijdens zijn bezoek aan de Malisjev-fabriek in Charkov waar onder andere lichamelijke resten van de slachtoffers van MH17 werden geborgen.

De Nederlandse overheid nam de zaak hoog op en stelde een onderzoek in. Het resultaat was dat de Nederlandse AIVD geen aanwijzingen vond dat er inderdaad een aanslag was verijdeld op minister Koenders. Anders dan een bekentenis van de vrouw in kwestie was er geen ander bewijs. Ze zou zomaar tot een bekentenis zijn gedwongen. De actie van de Oekraïense geheime dienst had vooral veel weg van propaganda en opruiing. ‘Zie je wel het zijn de Russen!’ is vervolgens de reactie in de Oekraïense media.

Gezworen aartsvijanden

Rusland en Oekraïne zijn aartsvijanden geworden en de media benadrukken dat 24 uur per dag. Media vormen de mening van zowel de Oekraïners als de Russen. De media in Rusland proberen zoveel mogelijk berichten in het voordeel van het Kremlin weer te geven. ‘Rusland heeft niets met het conflict te maken. Oekraïne provoceert,’ is de boodschap die Russische media haar kijkers, lezers en luisteraars mee wil geven. Dit terwijl vrijwel vaststaat dat Rusland direct betrokken is bij het conflict met het leveren van wapens, militair materieel en militairen. Iets wat door Rusland stellig wordt ontkend.

‘Mijn gevoel zegt dat ik geen contact meer wil hebben met Russen, hoe vriendelijk ze zich ook voor zouden doen naar mij,’ vertelt de 21-jarige politicologie student Tarass Dovgai. Hij heeft een groot gedeelte van zijn jeugd in het nu door Rusland geannexeerde Krim doorgebracht. De oorlog in het oosten raakt hem persoonlijk. ‘Het maakt me woest dat er zoveel doden zijn gevallen en dat Rusland met de vinger naar ons wijst,’ legt hij uit.

Verzinsels in de media; Volnovakha en MH17

Er zijn talloze voorbeelden waarin de Russische media bewust feiten onjuist presenteren en zelfs feiten verzinnen.

Maandag 12 januari 2015 werd een passagiersbus geraakt door een raketinslag even ten noorden van de door Oekraïense militairen gecontroleerde stad Volnovakha. Er vielen in totaal 12 doden en 17 gewonden.

Op sociale media gonsde het direct van de berichten: een woordvoerder van de zelfuitgeroepen Volksrepubliek Donetsk postte op het Russische Facebook (VKontakte) een bericht dat rebellen er in slaagden een Oekraïense checkpoint te hebben geraakt in de buurt van Volonovakha. Nadat duidelijk werd dat het een passagiersbus was, werd het bericht verwijderd. Direct erna werd de vinger echter naar Oekraïne gewezen. ‘Oekraïense fascisten hebben het vuur geopend op een passagiersbus die hun checkpoint naderde,’ kondigde een woordvoerder van de zelfuitgeroepen Volksrepubliek uit.

Het lijkt een herhaling te zijn. Na de ramp met MH17 werd er ook een bericht op de sociale media verspreid door rebellen dat ze een Oekraïens militair vliegtuig hadden geraakt ter hoogte van de door rebellen ingenomen stad Torez. Het bleek echter niet om een Oekraïens militair vliegtuig te gaan, maar om MH17. Het bericht werd verwijderd en de door Rusland gesteunde separatisten beweerden niet achter de aanslag op het Maleisische passagierstoestel te zitten.

Onderzoeksraad

Tot op heden is de schuldvraag nog niet beantwoord. De Russen stellen dat het meer aannemelijk is dat een Oekraïens gevechtsvliegtuig MH17 heeft neergeschoten, maar de Onderzoeksraad voor de Veiligheid stelt in een rapport dat het het meest aannemelijk is dat het vliegtuig door een object vanaf de grond is geraakt.

De eerste resultaten van de Onderzoeksraad waren voor Rusland ook reden om te klagen over het gevoerde onderzoek. Zo beweerde de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov dat het onderzoek niet goed zou zijn uitgevoerd door Nederland. Het wilde (Russische) experts gaan leveren om het onderzoek te bespoedigen en de oorzaak naar boven te halen. Ook lanceerde Rusland haar eigen onderzoek.

Gephotoshopte foto

De media in Rusland draaien overuren wat betreft MH17. Speculaties dat Oekraïne er achter zit en dat het westen de ‘massamoord gepleegd door Oekraïne’ in de schoenen van Rusland wilt schuiven, zijn slechts twee voorbeelden die dagelijks door Russische propagandamedia worden verspreid.

Diverse nieuwsbulletins in Rusland gebruikten fake satellietfoto’s om aan te tonen dat MH17 toch echt wel door een Oekraïens gevechtsvliegtuig moest zijn neergeschoten.

De satelietbeelden die Russische tv-zenders lieten zien om aan te tonen dat MH17 was neergeschoten door een Oekrai
De satellietbeelden die Russische tv-zenders lieten zien om aan te tonen dat MH17 was neergeschoten door een Oekraïens gevechtsvliegtuig.

De sociale media ontploften. Het was direct duidelijk dat het om een gephotoshopte foto ging, maar probeer dat de kijkers in Rusland maar eens uit te leggen.

De media verspreiden nieuws. 24 uur per dag. 24 uur lang propaganda. Als nieuwsconsument ontkom je in Rusland simpelweg niet aan de propaganda. ‘Zal er dan toch wat waar van zijn?’ zullen de kritische Russen denken. De minder kritische Russen weten het echter zeker: ‘Oekraïners zijn fascisten en er kleeft bloed aan hun handen.’ Zonder propaganda is er simpelweg geen oorlog.

Al 3 reacties — discussieer mee!