Door de aanslagen op Charlie Hebdo in Frankrijk staat politieke satire en de vrijheid van meningsuiting weer volop in de belangstelling. Uiteraard zijn beide een groot goed en moeten we deze zorgvuldig verdedigen, maar wat maakt politieke satire als mediavorm nu eigenlijk zo’n belangrijk onderdeel van onze samenleving? Volgens mediaonderzoeker Mark Boukes is satire een betere waakhond dan de journalistiek.

Hoewel cartoons, of in normaal Nederlands spotprenten, momenteel in het spotlicht staan, zijn er uiteraard nog veel meer vormen van satire. Denk in Nederland bijvoorbeeld aan een website als De Speld, items in televisieprogramma’s zoals Koefnoen of LuckyTV, of de shows van cabaretiers als Freek de Jonge, Theo Maassen, of Youp van ’t Hek. Wereldwijd zijn momenteel Jon Stewart van The Daily Show en Stephen Colbert van het onlangs gestopte The Colbert Report de meest bekeken en invloedrijke satirici.

Politieke relevantie van satire

Hoewel mensen politieke satire vaak als entertainment ervaren, iets om even te kunnen lachen (of niet, zie deze blogpost op StukRoodVlees), heeft politieke satire ook een grote politieke relevantie. In bepaalde opzichten is  satire misschien zelfs een belangrijker of krachtiger genre dan de traditionele journalistiek om de politiek verantwoordelijk te houden voor haar daden en plannen.

Dit maatschappelijke belang van politieke satire neemt bovendien alleen maar toe als gevolg van twee ontwikkelingen die het de traditionele nieuwsmedia lastig(er) maken om effectief als waakhond van de democratie te kunnen functioneren.

Satiricus Stephen Colbert legde het probleem van de huidige (Amerikaanse) journalistiek op het White House Correspondents’ Dinner duidelijk uit in het bijzijn van President Bush en de nationale pers. Zie onderstaand filmpje vanaf 9.40, waar de zaal – grotendeels bestaand uit journalisten – niet erg luid om moest lachen, duidelijk aangevallen door Colbert:

http://youtu.be/U7FTF4Oz4dI?t=9m40s

Here’s how it works. The president makes decisions. He’s the decider. The press secretary announces those decisions, and you people of the press type those decisions down. Make, announce, type. Just put ’em through a spell check and go home. Get to know your family again. Make love to your wife. Write that novel you got kicking around in your head. You know, the one about the intrepid Washington reporter with the courage to stand up to the Administration? You know, fiction!

Twee ontwikkelingen

Terugkomend op de twee ontwikkelingen:

1. Allereerst is er het wereldwijde verschijnsel van bezuinigingen op en inkrimpingen van nieuwsredacties die het journalisten bemoeilijkt om diepgaand onderzoek te kunnen doen. Om net zoveel pagina’s of uitzendminuten te kunnen vullen is er veel minder mankracht dan voorheen. Het is daarom niet meer dan logisch dat dit resulteert in minder diepgaande items en meer goedkope (in de letterlijke zin van het woord) hoor-wederhoorverhalen waarin de quotes (vooral meningen) van beide kanten van een verhaal worden opgetekend, maar een sterke conclusie ontbreekt. Dergelijke nieuwsverslaggeving, hoewel objectief, laat het publiek achter zonder een duidelijke boodschap en nieuwe bruikbare informatie.

2. Daarnaast is er de bijna niet te stoppen opmars van persvoorlichters, spindoctoren en communicatietrainers met als gevolg dat politici tegenwoordig hun boodschap veel beter naar voren kunnen brengen, effectief framen, en bovendien hen onwelgevallige informatie kunnen verhullen. Achter vrijwel iedere uiting van een politicus, politieke partij, of ministerie zit een communicatiestrategie. Voor journalisten die als belangrijkste taak hebben het nieuws te verslaan en worden geconfronteerd met strakke deadlines is het lastig en vaak onmogelijk om door deze boodschappen heen te prikken. Zij worden namelijk geacht in de eerste plaats een objectief en neutraal item te schrijven dat de feiten weergeeft en hebben daardoor geen tijd om de claims van beide partijen te onderzoeken op validiteit. Zo blijft er dus weinig ruimte om de politiek kritisch te beschouwen.

Satire als criticaster

Satirici hebben de plicht niet om objectief te zijn en kunnen daarom de standaarden waar journalisten zich aan proberen te houden naast zich neerleggen. Hun vak is het om mensen in de eerste plaats aan het lachen te maken, en of dat op een objectieve manier gebeurt of niet maakt niet uit. Er is geen ‘Raad voor de Satire’.

Dit maakt het voor cabaretiers en satirici veel eenvoudiger om niet afstandelijk op nieuwsgebeurtenissen te reageren zoals van journalisten wordt verwacht, maar juist om op een betrokken manier politici te benaderen zonder daar per se de feiten of bronnen voor te hebben. Op basis van hun gezonde verstand en kennis van het verleden kunnen zij op een vermakelijke manier uitleggen waarom zij geloven dat politici niet de juiste beslissingen nemen. Daardoor zijn satirici veel beter in staat om politici en hun plannen in een kritisch daglicht te plaatsen.

Dit werd heel erg duidelijk na de invasie van Irak door de Verenigde Staten. Waar de reguliere media keurig verslag deden van de feiten zoals die in persconferenties werden gepresenteerd en embedded mee op pad gingen met militaire missies, was het Jon Stewart die lange tijd als enige kritisch inging op waarom het volgens hem (en zijn redactie) geen juist besluit was dit land binnen te vallen. De Mess O’Potamia items van The Daily Show toonden de hypocrisie, nutteloosheid, en problematiek pijnlijk aan van de gestarte oorlog.

Bovendien was het dit programma dat als eerste constateerde dat er sprake was van een (veroorzaakte) burgeroorlog in het Irak op het moment dat dit nog een verboden term was in de officiële kanalen en daarom niet zo werd gebracht door de “serieuze” media.

Voorbeeld van The Daily Show:

 

Waakhond

Satire dat niet de verplichting heeft om objectief te zijn of diepgaand onderzoek te verrichten om een punt te maken, is in veel gevallen beter in staat om de politiek verantwoordelijk te houden en daarmee als waakhond te functioneren van de regerende macht.

Bovendien heeft satire de kracht om haar publiek van nieuwe inzichten te voorzien. Humor ontstaat namelijk altijd door een incongruentie tussen wat mensen verwachten en wat er daadwerkelijk volgt. Dit verrassingselement zorgt dat mensen iets grappig vinden; moppen die mensen al kennen of lang van te voren zien aankomen worden immers ook niet leuk worden gevonden.

Politieke satire creëert humoristische boodschappen door haar publiek op het verkeerde been te zetten, gedachtepatronen van mensen te doorbreken, en een andere boodschap te laten horen dan die dominant is in de reguliere media. Zij schetsen politieke situaties en laten ons zien hoe we die ook kunnen interpreteren door de begaande paden te verlaten.

Op deze manier levert satire een grote en concrete bijdrage aan de democratie, aangezien deze ten zeerste gebaat is bij en enkel kan bestaan in een samenleving waarin er pluriformiteit is in het medialandschap. Door ons een verrassende blik te laten werpen op de maatschappij en de politiek brengt satire ons aan het lachen en toont tegelijkertijd een andere, vaak kritischere interpretatie dan de journalistiek in veel gevallen verschaft.

Mark Boukes schreef zijn proefschrift over de gevolgen van soft news en infotainment voor opinievorming. Denk daarbij aan human-interest-geframed nieuws (Hart van Nederland), opiniërend nieuws (PowNews), en politieke satire (LuckyTV). Hij zal dit proefschrift aankomende week, donderdag 22 januari 2015 verdedigen ter verkrijging van de graad van doctor.

Al één reactie — discussieer mee!