Afgelopen zondag vond in de Brakke Grond in Amsterdam de DocLab Interactive Conference plaats. Digitale pioniers kwamen vertellen over hun ervaringen met nieuwe digitale vertelvormen, zoals virtual reality. Jasmijn Snoijink doet verslag voor DNR.

Het is even na 10:00 uur en de grote zaal is afgeladen. We kijken naar een jaren tachtig home video van een Amerikaanse vader die zijn drie jarige dochter hardnekkig probeert haar naam te laten spellen: J-E-S-S-I-C-A.

Het meisje is Jessica Brillhart, VR filmmaker voor Google. Ze vertelt hoe haar vader haar niet lang daarna leerde tellen. Hij bouwde een simpel computerprogramma dat plaatjes van katten liet zien en dan de vraag stelde: “Hoeveel katten tel je, Jessica?”. Het maakte dat Jessica zich van jongs af aan vertrouwd voelde met de computer als virtuele leraar. Als vriend zelfs.

360-gradenvideo

Haar werk voor Google is een zoektocht naar nieuwe vertelvormen in het 360-graden-filmmedium. “Natuurlijk is dat niet eenvoudig. In het begin stopte ik nog veel werk in beelddetails die bepalend zijn voor lineaire filmverhalen, maar die in een 360 graden beeldomgeving makkelijk over het hoofd gezien kunnen worden, omdat je op dat moment precies de andere kant op kan kijken.” De kunst is niet lineaire verhalen te ontwikkelen, maar de informatie in circulaire lagen onder te brengen.

Deel van haar werk voor Google is uit te vinden hoe het brein visuele informatie verwerkt. Aan de basis van onze liefde voor beelden van katten bijvoorbeeld, ligt een neuron dat katten herkent. Die herkenningsprincipes vormen de sleutels om van virtual reality meer te maken dan alleen een empathiemachine. Of zoals Brillhart het zegt: “It is time to open up and start dancing with those unknown parts of our brain.”

Storytelling met audio

Alhoewel een groot deel van de expositie in de witte zaal de voor virtual reality typische opstellingen met grote gesloten brillen en koptelefoons laat zien, is het programma van de conferentie veel diverser.

We krijgen een bloemlezing uit het heel persoonlijke en gevarieerde verhalende werk te zien en horen van Bianca Giaever (onder meer voor This American Life). Audio vormt in haar werk het uitgangspunt. “Een goede audiotrack is emotioneel en verassend. Je hoort dat het ergens over gaat, maar je hebt geen idee waar het verhaal je naartoe brengt. Soms heb je ook niet meer nodig dan dat.”

Dat het beeld toch ook een belangrijke laag vormt in haar werk illustreren de komische reportages die ze laat zien over haar eigen liefdesverdriet tijdens haar opleiding, waarin ze op allerlei plekken de tekst tegenkomt “Hij houdt niet meer van me.” En een reportage over een stel dat al acht jaar samen is maar nog nooit “Ik hou van je” tegen elkaar heeft gezegd. Het stel dat aanvankelijk niet zelf in beeld wilde komen, werd nagespeeld door figuranten met koala- en apenmaskers op.

Webdocumentaire over vluchtelingen

Ook de ontroerende en confronterende webdocumentaire ‘Life On Hold’ van Al Jazeera journalisten Reem Haddad en Dima Gharbawi valt buiten het virtualreality-genre. De webdocumenataire portretteert het leven van zeven Syrische vluchtelingen in Libanon van zeven tot zeventig jaar. De vluchtelingengemeenschap in Libanon vormt een kwart van de bevolking. Aangezien Libanon het VN vluchtelingenconvenant waarin vastgelegd is dat naties moeten voorzien in de basisbehoeften van vluchtelingen nooit heeft geratificeerd, moet de gemeenschap zichzelf zien te redden. Het leven is er hard en het verlangen naar vroeger en thuis groot.

Het was niet eenvoudig om dit project te mogen maken, vertellen Reem en Dima. Al Jazeera had nog geen ervaring met webdocumentaires en moesten overtuigd worden van de meerwaarde. Maar toen de toestemming eenmaal kwam, kreeg het journalistenduo carte blanche.

“Heerlijk om zoveel vrijheid te krijgen om een situatie in verhalen neer te zetten”, geeft Dima aan. “In een klassieke televisiedocumentaire kun je hooguit twee personages introduceren. In een webdocumentaire heb je die beperking niet. En de vorm maakt het ook mogelijk met een heel andere focus naar de verhalen te kijken. We wilden geen nieuwsfeiten naar voren brengen, maar intimiteit creeëren, de menselijke kant van het verhaal belichten. Wat mis je van thuis? De geur van de bloeiende Jasmijn, het daglicht dat verschuift over de muur van je woonkamer. Het samenkomen met vrienden en familie. We merkten uit de reacties dat veel vluchtelingen behoefte hadden hun herinneringen te delen. In samenwerking met kunstenaar Tammam Azzam – onder meer bekend van deze kus van Klimt – hebben we een virtuele herinneringenmuur gemaakt, waarin vluchtelingen hun herinneringen kunnen toevoegen. De herinneringen worden weergegeven als sterren op de muur, die net als in het echte leven over tijd vervagen.”

Ontdekkingsreiziger in virtual reality

Er werden ook heel andere vormen van virtual reality verkend. Zoals het werk van Angelo Vermeulen. “Ik ben geen verhalenverteller, ik ben een ontdekker”. Met een achtergrond in de biologie en fotografie ging hij experimenteren met installatiekunst waarin hij die twee samen probeerde te brengen. Entangled reality noemt hij het. Computerinstallaties waarvan de restwarmte als energiebron dient voor planten. Zie ook zijn Ted Fellows talk uit 2010.

Zijn werk werd opgemerkt door ESA en NASA en hij werd uitgenodigd om deel te nemen aan een onderzoeksgroep die het leven buiten aarde verkent. Niet buitenaards leven, maar menselijke kolonies buiten de aarde. Het levert experimenten op waar allerlei aspecten van overleven buiten de aardse sfeer worden onderzocht: gesloten ecosystemen, groepsdynamiek, bestuur. De experimenten worden in steeds wisselende locaties en settings opgezet.

“Een belangrijk onderdeel van mijn werkwijze is co-creation. Het idee is simpel: je legt een basis idee zoals het gebruiken van e-waste om planten mee te voeden voor aan een groep mensen op een heel andere plek en je krijgt een geheel nieuwe installatie. Met nieuwe vondsten en toevoegingen, waar je vanuit je eigen referentiekader nooit was opgekomen.”

De documentaire als context

Het ster-interview van het ochtendprogramma is met regisseur Errol Morris, die in 1988 furore maakte met zijn documentaire ‘A Thin Blue Line’, waarin de zaak centraal staat van Randall Dale Adams, die een levenslange gevangenisstraf uitzit voor het doodschieten van een politieagent.

“De eerste documentaire die een gevangene heeft vrij gekregen,” noemt Morris. Zijn fascinatie voor documentaire is dat hij er naar eigen zeggen nog niet helemaal uit is wat het is. “Het is een vorm die zichzelf steeds weer opnieuw uitvindt. Toen ik begon bestonden er allemaal dogma’s over documentaire, cinema verité. Je moest de werkelijkheid zien te vangen en dat kon alleen door het zo min mogelijk te veranderen. Uitlichten was verboden, iets in scene zetten kon absoluut niet en je moest als regisseur zo onzichtbaar mogelijk zijn: een vlieg op de muur. Ik heb me daar nooit druk om gemaakt. Iemand zei me eens dat ik ook een soort vlieg op de muur was, maar dan wel een 500 pondsvlieg.”

Eén van de belangrijkste aspecten van documentaire is volgens Morris dat je context biedt aan een verhaal. “Iedereen kent de foto’s uit Abu Ghraib. Ze zijn naar alle uithoeken van de wereld gereisd en vormden een schandaal dat werd teruggevoerd op een aantal individuen. Niemand nam de moeite om die mensen te interviewen en hen te vragen naar de context waarbinnen die foto’s gemaakt zijn. Dat heb ik wel gedaan in ‘Standard Operating Procedure’. En door de foto’s in een context te plaatsen, zie je dat het schandaal niet terug te voeren is naar individuen, maar naar het systeem waarbinnen die individuen opereren.”

Virtual reality is een rijk format om context te bieden aan een situatie. Morris: “Maar ik geloof uiteindelijk toch dat verhalen lineair zijn. We zien nu eenmaal causaliteit in de wereld: het is deel van wie we zijn, hoe ons brein werkt. We zien de wereld als een verzameling verhalen.”

De ultieme empathiemachine

Je bent in een kamer met twee strijders: een Palestijnse verzetstrijder en een Israëlische soldaat. Je hoort ze vertellen over hun angsten, hun dromen, hun hoop. En terwijl je naar hun verhalen luistert, wordt de activiteit gemeten in het deel van je brein waar empathie huist. Oorlogsfotograaf Karim Ben Khalifa zit met zijn ‘The Enemy Project’ wel helemaal in de immersive virtual reality.

“Als oorlogsfotograaf heb ik me altijd verbaasd over de bereidheid van mensen mij toe te laten in hun persoonlijk leven om dat vast te leggen. Lag het aan het feit dat ze in gevaar waren en een getuige nodig hadden? Of hoopten ze dat de beelden die ik mee naar buiten nam een verschil zouden maken?”

Het laatste inspireerde Ben Khalifa om het gevaarlijke werk dat hij deed voort te zetten, tot de dag dat hij vader werd. “Toen ik mijn dochter in haar ogen keek, wist ik dat ik mijn werk in de gevarenzone niet voort kon zetten. Maar ik was nog niet klaar met de oorlog.”

Uit de vele gesprekken met verzetsstrijders en militairen herinnerde Ben Khalifa zich vooral de overeenkomsten. De goed bedoelde waarschuwingen voor de gevaren aan de andere kant. De angsten, de dromen, de hoop. “Met ‘The Enemy Project’ probeer ik onze gemeenschappelijke menselijkheid bloot te leggen. Ik reis met het project naar de strijders aan beide kanten van het front om de verhalen van hun vijand met ze te delen. Om ze de overeenkomsten te laten zien. In de hoop dat ze zich zullen afvragen hoe ze zouden zijn, als ze aan de andere kant van het front geboren waren.”

De expositie Seamless Reality van DocLab is nog tot en met zondag te bezoeken in de Brakke Grond.

 Dit verslag is tot stand gekomen in samenwerking met 609, het blad van het Mediafonds.

Nog geen reactie — begin de discussie!