Op DNR recenseren we de hoofdstukken uit het boek Journalistieke Cultuur in Nederland. Teun Gautier bespreekt vandaag hoofdstuk 17:  Journalistiek ondernemerschap: Tussen nichemarkt en maatschappelijk nut. Gautier meent dat het verstandig is als er uitgevers blijven die de zakelijke belangen van journalisten behartigen.

Tamara Witschge en Eva Schram gaan in hoofdstuk 17 in op het redelijk prille fenomeen van de ondernemende journalist. Jeroen Smit heeft tijdens zijn periode bij de RUG, het denken over de zakelijke rol van de journalist tot kern van zijn programma gemaakt.
Witschge en Schram analyseren de ontwikkeling en benoemen een aantal voorwaarden voor en mogelijke gevolgen van de ontwikkeling. In de kern lijken ze zich zorgen te maken over de mate van onafhankelijkheid van de ondernemende journalist.

Journalistiek als product

Journalistiek is een interessant “product” als je het strikt zakelijk bekijkt. Men maakt producties voor lezers of kijkers die “gekocht” moeten worden maar die ook een maatschappelijk doel dienen en de klant soms ook uit zijn of haar comfortzone moeten halen. Redactionele keuzes hebben derhalve altijd te balanceren tussen wat een lezer wil lezen en wat de redactie belangrijk vindt. Televisiemakers weten dat als je het woord “Europa” gebruikt in een uitzending, de kijker massaal wegklikt terwijl het journalistiek gezien ook een onontkoombaar thema is.

Een uitgever heeft naar mijn idee twee functies en verantwoordelijkheden: het vermarkten of monetariseren van journalistieke producties en het leveren van een productie-infrastructuur waarin journalisten optimaal kunnen werken. De ondernemende journalist is eigenlijk een integratie van de journalistieke en de uitgeefrol. Het hoofdstuk beschrijft ook expliciet hoe de journalist uitgever wordt. De zelfstandige journalist moet zelf zorgen voor omzet en productiemiddelen en –omstandigheden.

De journalist als zelfstandige ondernemer

Terecht merken de auteurs op dat het commerciële belang voor zelfstandigen zwaarder zou kunnen wegen dan het journalistieke en dat dit een effect kan hebben op de redactionele keuzes die worden gemaakt. Daarnaast hebben freelance journalisten een beperktere referentie dan journalisten die onderdeel zijn van een grotere organisatie, waar meerdere perspectieven kunnen meespelen. Boeiend in deze is dat de auteurs refereren aan onderzoek dat aantoont dat journalisten in vaste dienst erg negatief zijn over de kwaliteit van journalistiek als gevolg van de groeiende groep zelfstandigen.

De auteurs lijken er van uit te gaan dat dit mede versterkt wordt door een veronderstelde neiging van zelfstandigen om, omwille van de omzet, te kiezen voor een verbreding in plaats van specialisatie omdat hen dit commercieel kwetsbaar zou maken.

Genetwerkte zelfstandigen

Een recent onderzoek waar ik bij betrokken was toont de grote en wezenlijke verschuiving aan van institutionele redacties naar nieuwe “ecosystemen” van genetwerkte zelfstandigen. Het is zeer aannemelijk dat de oplossing voor de crisis in de traditionele media ligt in deze netwerken, waarbij de journalisten in toenemende mate ook zelf zullen gaan publiceren. Alle reden dus om (veel) aandacht te besteden aan het zakelijk vermogen van dit netwerk en haar leden.

Dit artikel doet dat en dat is zeer prijzenswaardig. Technisch bekeken is de nieuwe dubbelrol (journalist en ondernemen) ogenschijnlijk best zorgelijk. Veel journalisten zijn geen ondernemers, ze zullen in ieder geval een groot deel van hun tijd en aandacht kwijt zijn aan niet-journalistieke taken en zouden inderdaad redactionele keuzes kunnen maken ten faveure van hun omzet en niet van de kwaliteit van de journalistiek.

Uitgever zijn is een vak

De auteurs laten echter twee scenario’s buiten de beschouwing. Ten eerste de mogelijkheid voor zelfstandigen om sterk te specialiseren. Daarmee neemt de waarde van hun content toe en het is beter te financieren door niet traditionele inkomstenbronnen aan te boren. Een gespecialiseerde journalist kan spreken op congressen, boeken schrijven, consultant zijn en in een veel diversere groep media publiceren. Een specialist op het gebied van veiligheidsdiensten, kan af en toe voor een krant schrijven in Nederland, maar heeft ook een internationale markt en meerdere manieren om haar kennis te exploiteren.

Dat is echter niet eenvoudig en daarmee kom ik op, in mijn ogen, de belangrijkste omissie in het betoog. Er is een model denkbaar waar de rol en functie van de uitgever behouden blijft. Journalist zijn is een vak maar uitgever ook. De kennis en kunde om informatie te exploiteren en ondersteuning te organiseren is een andere, complementaire functie dan het produceren van informatie. Een journalist is geen ondernemer en moet dat ook niet zijn, daar zijn andere mensen voor.

Uitgever ten dienst van de journalist

Een mooi model waarmee dit zou kunnen worden georganiseerd is door de journalist niet langer in dienst van een uitgever te laten zijn maar de uitgever ten dienste te stellen van de journalist. Een zelfstandig journalist zou het zakelijke kunnen uitbesteden aan een uitgever.

Dat is een fundamentele omkering van het huidige model. Voor een individuele journalist is dat lastig te organiseren, zij zou dan een uitgever in dienst moeten nemen. Daarom zouden de zelfstandige journalisten zich kunnen verenigen in een coöperatie die de uitgeefdiensten en infrastructuur collectief aanbiedt. Daarmee kunnen meerdere inkomstenbronnen worden benut, gezamenlijk worden geëxploiteerd en de kracht van het collectief worden benut door bijvoorbeeld samen te  of fondsen te werven.

Het stuk van Witschge en Schram stelt een heel belangrijke ontwikkeling aan de orde, analyseert de mogelijke problemen ervan, maar had, naar de aard van de constructieve journalistiek, een stap verder kunnen gaan in het denken over vervolmaking van het model voor ondernemende journalisten. Maar misschien is er een uitgever nodig om die laatste stap te maken.

Meer lezen over ondernemerschap in de journalistiek? Hier een aantal leestips:

Lees op DNR ook de andere recensies van hoofdstukken uit Journalistieke Cultuur in Nederland.

Nog geen reactie — begin de discussie!