Jaap van Ginneken schreef een boek over Kurt Baschwitz. Kurt wie? Zijn naam klinkt velen vreemd in de oren. Maar Baschwitz was in Nederland de grondlegger van de communicatiewetenschap. Tabe Bergman benadrukt in zijn recensie hoe belangrijk het werk van Baschwitz was.

Kurt Baschwitz (1886-1968) was een belangrijk pionier en oprichter van het vakgebied massacommunicatie in Europa, met name aan de Universiteit van Amsterdam, en zelfs de wereld. Maar tegenwoordig weet bijna niemand, inclusief veel communicatieonderzoekers, nog wie hij was.

Vergetelheid

In wat naar eigen zeggen zijn laatste boek is, redt Jaap van Ginneken Baschwitz en zijn werk over propaganda en mensenmassa’s bekwaam van de vergetelheid.

Die vergetelheid is het gevolg van een aantal factoren, schrijft Van Ginneken. Baschwitz schreef zijn boeken in het Duits, zijn moedertaal, en ze zijn nooit in het Engels vertaald. Die taal groeide na de Tweede Wereldoorlog uiteraard uit tot de academische lingua franca.

De belangrijkste boeken van Baschwitz, die volgens Van Ginneken de vier hoofdthema’s ‘pers, propaganda, politiek en vervolging’ behandelen, pasten bovendien niet in één bestaande discipline. Ook was hij geen lid van een “duidelijk omschreven paradigmatische school” (p. 21-22).

Vreemde eend in de bijt

Baschwitz was geen doorsnee academicus. Zijn boeken waren gericht op een breder publiek dan alleen zijn collega’s. De voormalig journalist van Joodse afkomst, die Duitsland ontvluchtte toen de Nazi’s aan de macht kwamen, negeerde grotendeels goede academische gewoontes zoals veelvuldige verwijzingen en voetnoten.

Ook wat onderzoeksaanpak betreft was Baschwitz een vreemde eend in de bijt. Van Ginneken omschrijft hem als een “vergelijkend sociaal historicus” (p. 21). Dit maakte dat hij na de Tweede Wereldoorlog meer en meer ging verschillen van zijn collega’s, van wie velen de empirische aanpak omarmden die uit de Verenigde Staten kwam overwaaien. De traditionele methode van veel Europese academici, de kritische tekstttraditie, verdween naar de achtergrond, ook aan Nederlandse universiteiten.

In het kort, Baschwitz was in veel opzichten niet op zijn plaats in zijn tijd. “Hij was een balling en buitenbeentje in meer dan één betekenis: niet alleen politiek, maar ook cultureel, intellectueel, wetenschappelijk,” schrijft Van Ginneken (p. 20). Omdat het zo lastig is hem te plaatsen maakt hij nauwelijks deel uit van de standaard geschiedschrijving van het vakgebied.

Politiek gezien was Baschwitz overigens alleen een buitenbeentje in Duitsland in de jaren twintig en dertig. Hij was een constitutionele liberaal die gedurende zijn bewogen leven – dat werd beheerst door de Eerste Wereldoorlog, de daaropvolgende aanhoudende crisis in Duitsland en de vervolging door de Nazi’s van hemzelf en zijn gezin – heen en weer zwaaide binnen dat politiek perspectief.

Propaganda is terug van weggeweest

Baschwitz was dus vooral een populariserende samenvatter van bestaand onderzoek en commentator; niet een empirisch of archiefonderzoeker. De waarde van zijn werk ligt in zijn algemene observaties, het resultaat van veel lezen en denken. Bijvoorbeeld:

“Intelligentie ligt in de keuze van de mensen waarin we ons vertrouwen plaatsen.” (p. 327)

Wat kunnen wij, levend in het eeuwig onzekere heden, leren van het werk van Baschwitz? Van Ginneken begint er niet over, maar deze biografie over een vroege, gerespecteerd onderzoeker van de systematische, gewelddadige vervolging van groepen mensen en propaganda – hij werd geprezen door niemand minder dan de Amerikaanse superautoriteit Harold Lasswell – verschijnt in een periode waarin het verschijnsel en het woord ‘propaganda’ helemaal terug zijn van weggeweest. Dit is immers het tijdperk van Trump, sociale media en nepnieuws.

(Wie nu betwijfelt of propaganda als verschijnsel ooit werkelijk weg was, heeft natuurlijk gelijk.)

Uitgangspunten van Baschwitz

Twee fundamentele uitgangspunten van Baschwitz zijn als volgt samen te vatten:

  1. Vrijheid van meningsuiting, oftewel kritische discussie, is het medicijn voor massawaan.
  2. De politiek moet haar vertrouwen plaatsen in het grote aantal fatsoenlijke mensen, opdat zij zich verzetten tegen tirannen (p. 18).

Wat mij betreft tonen deze standpunten zowel de waarde als de beperking van het werk van Baschwitz.

Fatsoenlijke mensen

Om met de waarde van deze uitgangspunten te beginnen, zijn beschouwingen over mensenmassa’s zijn bijzonder inzichtelijk. Baschwitz’ wijsheden maken des te meer indruk als je je realiseert dat ze ingingen tegen het intellectuele klimaat van het interbellum.

Democratie lag immers hevig onder vuur, uiteraard in de Weimar Republiek, maar ook in andere westerse landen. Vele intellectuelen, onder wie de zojuist genoemde Lasswell, de Amerikaanse journalist Walter Lippmann en de Spaanse filosoof José Ortega Y Gasset, in zijn boek met de verkeerd vertaalde titel De Opstand der Horden, hadden weinig op met de regeringsvorm.

In dat tijdperk bestempelde Baschwitz de meerderheid van gewone mensen als fatsoenlijk. Het grootste deel van de schuld en verantwoordelijkheid voor de tragedies des tijds legde hij bij de elites, onder wie de intellectuelen, vanwege hun manipulatie, wetsschending of simpelweg een passieve houding tegenover machtsbeluste bullebakken – lees Hitler, en Trump.

Expliciet over heksenvervolgingen, maar bedoeld als observatie over vervolgingen in het algemeen, waaronder natuurlijk de Holocaust, schreef hij dat ze vooral niet zijn toe te schrijven aan de “blinde passies van de massa” of de veronderstelde “stupiditeit en kwaadaardigheid van de meerderheid”.

Elites als schuldige

Wat hem betreft toont de geschiedenis dat elites steeds hoofdschuldige zijn. Hij schreef:

“Nergens zouden vervolgers zijn geslaagd in het starten van langdurige en uitgebreide slachtingen als de weg niet was vrijgemaakt door de wreedheid of persoonlijke dwaasheid van politieke machtshebbers, of de zwakte van een wankele regering.” (p. 257)

Aangezien de macht toebehoort aan de elites, zowel toen als nu, ligt het inderdaad voor de hand dat zij het overgrote deel van de verantwoordelijkheid dragen voor veel van de belangrijke ontwikkelingen in de samenleving. Met macht komt verantwoordelijkheid.

Het is inderdaad incorrect om de schuld van het falen van de democratie dat uitmondde in de verkiezing van Trump bij het ‘domme’ Amerikaanse volk te leggen. De Verenigde Staten zijn een bijzonder ongelijke samenleving. Was het niet de zwakte van Hillary Clinton die de weg maakte voor Trump? Minder dan de helft van de Amerikaanse kiezers koos voor Trump.

Baschwitz zelf verwoordde deze cruciale waarheid het best, met een vergelijking:

“Een regering die het voordoet alsof ze tot oorlog is gedreven door de publieke opinie gedraagt zich als iemand die zegt geduwd te zijn door de eigen schaduw.” (p. 329-330)

Vrijheid van meningsuiting en commercie

Een kritische noot: fundamenteel uitgangspunt 1) toont wat mij betreft een belangrijke beperking van Baschwitz. Hij geloofde dat vrijheid van meningsuiting, mogelijk gemaakt door een commerciële pers, de oplossing was voor massawaan.

Maar in de jacht op kijkcijfers stimuleerden de Amerikaanse nieuwsmedia de opkomst van Trump. Pas toen Trump, tot verrassing van velen, uitgroeide tot mogelijke winnaar bekritiseerden de media hem. Ironisch en tragisch genoeg interpreteerden veel van zijn volgers de kritiek als een bevestiging van de arrogantie en elitaire vooroordelen van de mainstream journalisten.

In het kort: vrijheid van meningsuiting is een onmisbaar onderdeel van een vrije samenleving, maar het is sterk de vraag of ze een voldoende voorwaarde is voor een vrije samenleving.

Professor en directeur

In de jaren dertig slaagde Baschwitz er maar niet in om benoemd te worden tot voltijds professor in Amsterdam, waar hij zijn toevlucht had gezocht, ondanks aanhoudende, bijna wanhopige pogingen. In de oorlog – twee van zijn drie kinderen zaten in het verzet – ontsnapte hij ternauwernood aan deportatie naar het oosten en dus een vrijwel zekere dood. Na wederom heel wat voeten in de aarde kreeg hij na de bevrijding de benoeming uiteindelijk wel rond.

Baschwitz werd directeur van het nieuwe Instituut voor Pers Studies, gevestigd aan de Keizersgracht 604. Hij speelde een rol in het opleiden van een invloedrijke generatie academici (zoals zijn opvolger Marten Brouwer en Amerikanist Rob Kroes), journalisten (zoals John Jansen van Galen en Rob Wout) en politici (zoals Ed van Thijn en Hans Wiegel).

Student Henk van der Meijden nam de lessen van Baschwitz helaas niet ter harte.

Als een “stille, geduldige, aanhoudende diplomaat”, schrijft Van Ginneken, richtte Baschwitz mede het academische vakgebied massacommunicatie op (p. 320). Hij was tevens oprichtend lid van de nu nog toonaangevende beroepsorganisatie International Association for Media and Communication Research (IAMCR). En van het prominente tijdschrift International Communication Gazette, dat tot op de dag van vandaag wordt gerund vanuit de UvA.

Van Ginnekens laatste boek

Van Ginneken heeft geen perfect boek geschreven. Hij heeft een scherp oog voor het onthullende, relatief onbekende detail, maar soms voelt zijn schrijfstijl wat laconiek – net iets te makkelijk. De passages die de context van de Eerste Wereldoorlog schetsen en wijdverspreide, negatieve stereotypes van Duitsland gedeeltelijk corrigeren, zijn gebaseerd op revisionistisch historisch onderzoek, en bijzonder interessant.

Maar de Amerikaanse president Woodrow Wilson, die ondanks het veelvuldig verkondigen van zijn ideaal van de soevereiniteit der volkeren weigerde een jonge Vietnamees genaamd Ho Chi Minh te ontvangen, ontsnapt vreemd genoeg aan de revisionistische pek en veren. Van Ginneken schildert verder linkse groeperingen bijna instinctief af als gewelddadig, zonder onderscheid te maken tussen bijvoorbeeld het faux-linkse autoritarisme van Lenin en de democratisch-linkse politiek van Rosa Luxemburg.

Vooral had ik graag wat meer analyse en oordeel gezien. Ik neem bijvoorbeeld aan dat Baschwitz, de kwalitatieve populariseerder die de verantwoordelijkheid van elites benadrukte voor twee wereldoorlogen en allerlei andere ellende, zich tegenwoordig weinig zou thuis voelen aan de Universiteit van Amsterdam.

Het huis dat hij mede oprichtte is inmiddels onherkenbaar verbouwd. Veel onderzoekers specialiseren zich in kwantitatieve studies die zelfs voor de geïnteresseerde, hoogopgeleide leek slecht toegankelijk zijn. Wat is er overgebleven van de georganiseerde studie van propaganda? Het presidentschap van Trump vormt een goede aanleiding om die weer op te pakken. Baschwitz zou het toejuichen.

Het belang van Baschwitz

Aan de andere kant: het is een bekend verschijnsel in de historiografie dat een eerste biografie of publicatie over een historische gebeurtenis vooral gericht is op het vinden en presenteren van bronnen en het vaststellen van ‘de’ feiten. Van Ginneken doet dit op professionele wijze.

Van Ginneken waarschuwt zelf dat zijn boek niet het laatste woord is over Baschwitz. Het was zijn doel om een toegankelijk verhaal te vertellen dat het belang van Baschwitz aantoont. Missie geslaagd.

Na de laatste pagina te hebben omgeslagen voelde mijn leven net iets rijker vanwege mijn kennismaking met de turbulente, tragische verhalen over Baschwitz’ carrière, collega’s en gezin. Het is overigens onmogelijk geen sympathie te voelen voor een man die moeite deed om Anne Franks dagboek uitgegeven te krijgen.

Baschwitz en zijn biograaf

Door Baschwitz van de vergetelheid te redden heeft Van Ginneken voor de zoveelste keer het begrip en de studie van massacommunicatie een grote dienst bewezen. Een kortere, Nederlandstalige publieksversie van dit boek is uitgekomen bij AMB.

Dat Van Ginneken Baschwitz als onderwerp koos verbaast bij nader inzicht niet. Hij is zelf veel meer een ‘Baschwitz-type’ dan een reguliere communicatiewetenschapper.

Daar houdt de overeenkomst niet op. Beiden waren journalist. In een groot deel van de jaren zeventig was Van Ginneken verslaggever vanuit ontwikkelingslanden. Daarna ging hij naar de UvA om een proefschrift te schrijven. Hij gaf er jarenlang les. Naar eigen zeggen werd hij te veel als een radicaal gezien om kans te maken op promotie tot professor. Ook hij liep vaak niet in de pas met de tijdsgeest en het academische klimaat.

Bekende schrijver over media

Na de jaren zeventig verdween kritiek op het kapitalisme en commerciële media uit de Nederlandse communicatiewetenschap. Hoewel hijzelf ook richting het politieke midden schoof was Van Ginneken een van de weinigen die de fakkel van de kritische traditie brandende hield. Bijvoorbeeld met Understanding Global News en Screening Difference.

Van Ginneken is een van de bekendste Nederlandse schrijvers over de media wereldwijd. Een klein voorbeeld: toen ik me voorbereidde om aan de Xi’an Jiaotong-Liverpool Universiteit in Suzhou, China, het vak Global Journalism te geven, zag ik tot mijn genoegen zijn Understanding Global News op de overgeleverde leeslijst staan. Net als met het werk van Baschwitz doen we er goed aan ook dat van Van Ginneken niet te vergeten.

Banneling

De meeste tijd woonde Van Ginneken in het zuiden van Frankrijk. Ik herinner me dat hij me vertelde, terwijl we dineerden met uitzicht op de zee, dat hij zich daar meer op zijn gemak voelt dan in Nederland. Hij is dus ook een soort balling, hoewel uiteraard op een stuk minder dramatische wijze dan Baschwitz.

Van Ginneken schrijft dat dit boek voor hem een reis van een halve eeuw terug in de tijd betekent, naar de dagen toen hij een PhD student was in sociale psychologie aan de UvA. Hij werkte in het Instituut voor Massapsychologie, Publieke Opinie en Propaganda, later tijdelijk omgedoopt tot Het Baschwitz Instituut, ter ere van de oprichter.

Met dit laatste boek komt Van Ginneken dus weer uit bij het begin van zijn loopbaan. Tijdens het lezen werd ik onweerstaanbaar herinnerd aan de manier waarop David Lodge zijn menselijke roman over Henry James besluit, ook een schrijver die zich niet in zijn tijd voelde passen.

“Take a bow Jaap, wherever you are.”


Van Ginneken, Jaap. 2018. Kurt Baschwitz: Pioneer of communication studies and social psychology. Amsterdam: Amsterdam University Press.

Van Ginneken, Jaap. 2018. Kurt Baschwitz: Peetvader van journalistiek en communicatie. Diemen: AMB.

Nog geen reactie — begin de discussie!