Vooropgesteld: de discussie is niet nieuw. In 2012 deed ondergetekende, samen met Dolf Rogmans, Frènk van der Linden en Clairy Polak in aanloop naar Kamerverkiezingen, de oproep aan journalisten om vooral in het politieke interview transparant te zijn over afspraken rond vraaggesprekken. De term ‘achterkamertjesjournalistiek’ werd daarbij gemunt.

Wat voor politieke vraaggesprekken geldt, gaat – zij het in mindere mate – ook op voor ‘gewone interviews’, en daarbij maakt het in beginsel niet uit voor welk medium dat interview bedoeld is.

Onderhandelingsfase

Laten we om te beginnen realistisch zijn. Wie een interview wil afspreken, raakt daarbij onontkoombaar in een onderhandelingsfase. Wanneer gaat het gesprek plaatsvinden? Waar? Hoe lang duurt het? Waar gaat het over? Mag de geïnterviewde (bij een geschreven interview) het artikel lezen? Welke rechten gelden daarbij? Wie levert de foto? Enzovoorts. Interviewer en geïnterviewde hebben beiden hun wensen en proberen die te realiseren.

Dat een kandidaat-geïnterviewde daarbij zelfbewust eisen op tafel legt, is al helemaal geen probleem als je bedenkt dat een interview in feite een ongelijkwaardige gebeurtenis is. De interviewer heeft de regie en daardoor in beginsel niet veel te verliezen en alles te winnen. Voor een geïnterviewde geldt eerder het omgekeerde. En dus doen nogal wat geïnterviewden aan risicomanagement door vooraf afspraken te (willen) maken.

Het groeiende belang van onderhandelingsjournalistiek werd in 2011 al op de kaart gezet door Ad van Liempt in de tijd dat hij lector was aan de Utrechtse journalistenopleiding. Van Van Liempt zou het onderdeel ‘onderhandelingen’ een volwaardiger plaats mogen krijgen op de journalistenopleidingen.

Kiftende opposanten

Dat Twan Huys dus van twee partijen wensen en eisen kreeg voor het gesprek over Zwarte Piet op die 12e oktober, is dus geen uitzonderlijke situatie. Dat het uit de hand liep, uiteraard wel.

Bron: www.youtube.com

Maar stel nou dat Huys erin zou zijn geslaagd om de twee kiftende opposanten nog voor het begin van de uitzending op één lijn te krijgen? Stel dat de ene partij zich daarbij had geschikt in een rol op de eerste rij van het publiek en de andere partij akkoord was gegaan met die ‘setting’? Zou de kijker dan ooit hebben geweten waarom de ene partij wel en de andere niet aan tafel mocht zitten?

Nog verder: hoe vaak gebeurt het dat ‘het publiek’ een interview-met-afspraken leest, ziet of hoort, zonder dat het ook maar het minste vermoeden heeft van de deal die vooraf ging aan dat gesprek?

Publiek serieus nemen

Moet dat dan altijd? Nee, uiteraard niet. Afspraken over tijd, plaats, etc. zijn doorgaans niet relevant. Maar wie het standpunt huldigt dat het recht van het publiek op de waarheid voor een journalist op de allereerste plaats dient te komen (lees alle journalistencodes er maar op na), kan niet anders dan tot de conclusie komen dat in sommige gevallen dergelijke informatie wel degelijk relevant is. Ofwel: een kwestie van je publiek serieus nemen.

Eisen die vooraf worden gesteld zeggen namelijk ook iets over de denkwereld van personen. Dat Zwarte Piet-beschermvrouwe Jenny Douwes niet aan één tafel met tegenstanders in debat wilde, is wezenlijke informatie over hoe zij in de kwestie zit (en hoezeer de standpunten zijn verhard). Sterker: ik zou daar als interviewer een vraag over stellen.

Iedere redactie kan zelf wel vaststellen wanneer afspraken zo ver gaan dat een ‘disclaimer’ op zijn plaats is. Regels zijn daarvoor niet nodig. Een redactie moet alleen wat vaker de vraag stellen: ‘En mijn publiek dan?’

Hoe worst gemaakt wordt

Vooral tv-journalisten zijn daar – zo bleek ook al bij de discussies in 2012 over ‘achterkamertjesjournalistiek’ – huiverig voor. Het publiek zou helemaal niet geïnteresseerd zijn in onderliggende afspraken. Wat er in de keuken van een restaurant gebeurt is helemaal niet boeiend. Of, zoals een journalist het deze week op Twitter verwoordde: ‘Wil jij ook weten hoe worsten worden gemaakt’?

En dat is de spijker op z’n kop. Want we weten meer (zie de etiketten op de verpakkingen) over wat er in ons voedsel gaat dan over hoe interviews tot stand komen. Voor huis-, tuin- en keukeninterviews is dat ook helemaal geen probleem. We spellen immers ook niet dagelijks de etiketten van onze potten pindakaas (maar die informatie is er wel). Maar bij interviews die een brandende politieke of sociale kwestie behandelen, waar kijkers, luisteraars en lezers hun opinie op baseren, is dat andere koek.

Een rem op onzinnige eisen

Daar komt nog een aspect bij. Zodra redacties meteen aan het begin van de onderhandelingsfase uitspreken dat afspraken denkbaar zijn, maar dat die per definitie altijd openbaar zullen zijn (het publiek staat immers voorop), zullen partijen afwegen of sommige deals hen niet eerder schade dan voordeel opleveren. Met andere woorden: het dempt het ongeremd stellen van onzinnige eisen. De politicus die eist dat hij wel wil aanschuiven in een talkshow, mits er geen andere gasten zijn, heeft iets uit te leggen. De voorlichter die weet dat dergelijke eisen openbaar gemaakt worden, zal tweemaal nadenken of zo’n eis gesteld moet worden.

En dat laat nog steeds onverlet dat een politicus vooraf moet kunnen verzoeken een aspect van zijn of haar privéleven niet te willen bespreken (in het verleden herhaaldelijk gebeurd). Een redactie kan dan nog steeds afwegen (als het verzoek begrijpelijk is) om daarin toe te stemmen en het daar verder bij te laten. We willen geen regeltjes. We willen intenties.

Kortom: journalisten, neem je publiek serieus! Het zijn geen worsten!

Lees meer

Theo Dersjant

Theo Dersjant is een Nederlandse journalist en docent aan de Fontys Hogeschool Journalistiek.
Profiel-pagina
Nog geen reactie — begin de discussie!