Hij was een rijzende ster in de Duitse journalistiek: Claas Relotius. De 33-jarige had een European Press Prize en vier Deutscher Reporterpreis op de plank staan toen naar buiten kwam dat hij diverse artikelen doorspekte met verzonnen citaten, feiten en personen.

Een verhaal over gewelddadige Trump-aanhangers in Arizona was het begin van het einde. Zijn Spaanse collega Juan Moreno vermoedde dat er iets niet in de haak was en begon Relotius’ werk te factchecken. Inmiddels heeft hij al zijn prijzen(geld) ingeleverd. Relotius vertelde zijn collega’s dat hij dingen ging verzinnen omdat hij onder grote druk stond om een mooi verhaal af te leveren.

Verhalende journalistiek

In Perugia spreekt een panel van vier naar aanleiding van dit schandaal over verhalende journalistiek: lange verhalen met een filmische opbouw. Niet alle feiten eerst, maar een spanningsboog; begin, midden en einde.

Panellid Tanit Koch van RTL Nieuws in Duitsland, vindt die ‘druk’ nooit een excuus om te frauderen. “De postbezorgers en metselaars van deze wereld, zij staan onder druk. De journalisten in deze zaal verdienen volgens mij prima, en het werk kan stressvol zijn, maar uiteindelijk gaan wij wel met plezier naar ons werk.”

Jay Rosen is professor journalistiek in New York en denkt te weten wat er mis ging: de manier waarop er met narratieve stukken om wordt gegaan. Relotius is volgens Rosen in essentie geen journalist. “Het werk waar journalisten in uitblinken is verificatie en controle, niet het vertellen van verhalen. Sterker nog, de meeste teksten die journalisten produceren zijn hele slechte verhalen. Er is zeker geen spanningsboog, want je wordt juist aangeleerd om de belangrijkste informatie aan het begin te geven!”

Jeff Jarvis, ook een Amerikaanse professor Journalistiek, waarschuwt voor de verleidingen van verhalenvertellers. “Met dit soort producties sta je onder druk om de werkelijkheid mooier te maken dan dat het is. Situaties in de echte wereld hebben geen netjes begin, midden en eind. Het is al heel snel misleidend als je de wereld wel zo presenteert.”

ijf191
V.l.n.r. Jeff Jarvis, Tanit Koch, Swantje Dake en Jay Rosen.

Vooringenomenheid

Of verhalende journalistiek een zegen of een vloek is blijft een punt van discussie. Het is immers een succesvolle methode om lezers geïnteresseerd te krijgen. Koch merkt op: “Je kunt met narratieve stukken bepaalde informatie van need to read naar want to read krijgen, en dat is belangrijk. Er is nu eenmaal een groot deel van de lezers die alleen maar want to read aanraken. We moeten er alleen wel bewust van zijn hoe groot de valkuilen zijn op dit gebied.”

Omdat het ‘verhaal’ moet kloppen om het op deze manier te presenteren hebben journalisten de neiging tot cognitieve vooringenomenheid: alleen de feiten registreren die het verhaal dat je voor je ziet bevestigen, stelt Rosen. “Voor een echte journalist moeten het correct weergeven van de feiten het belangrijkste zijn. Als je je zorgen moet maken over de spanningsboog in je artikel liggen je prioriteiten verkeerd, en dat is gevaarlijk.”

Verhelderend

Koch, een van de twee deelnemers aan het panel dat elke dag op een commerciële redactie werkt, vindt dat we narratieve journalistiek volledig af moeten schrijven. “Het probleem ligt niet in de vertelvorm, maar in die pretentie, in de cognitieve vooringenomenheid. Na het schandaal bij Der Spiegel moeten we ons afvragen of zuivere journalistiek en aantrekkelijkere verhaalstructuren te verenigen zijn. Ze sluiten elkaar niet uit, dat geloof ik in ieder geval niet.”

Richting het einde van de sessie wordt de essentie samengevat door een Georgische journaliste die tegen Rosen en Jarvis ingaat. “Feiten kunnen ook op een narratieve manier helder zijn. Misschien zelfs helderder, omdat het de kracht heeft om je te verplaatsen naar het perspectief van een ander. Waar we altijd voor moeten blijven waken, is dat de feiten nooit in dienst mogen staan van het verhaal, maar het verhaal áltijd in dienst van het overbrengen van de feiten.”

Nigel van Schaik

Nigel van Schaik is student journalistiek aan de Fontys Hogeschool Journalistiek in Tilburg.
Profiel-pagina
Al één reactie — discussieer mee!