Journalistiek en theater vloeien soms samen en dat levert spannende manieren op om met nieuws om te gaan, want hoe objectief ben je nog, hoe feitelijk is je informatie en heb je als theatermaker voldoende afstand als je zowel het feitelijke verhaal als de emotionele beleving eigen maakt? Theater verrijkt de nieuwsgaring, de journalistieke analyse en verbetert de relatie met het publiek.

Hoe kwam je in de Middeleeuwen aan nieuws? Door te luisteren naar rondreizende theatergezelschappen – entertainers, activisten en journalisten ineen. Bij nieuws denken we vooral aan traditionele vormen: krant, radio, tv en digitaal nieuwsplatform. Toch zijn er veel meer artistieke manieren om nieuws te maken en te delen, theater is daar een van. In 2018 toerde het Britse Bureau of Investigative Journalism bijvoorbeeld door het land met het theaterstuk Refuge Women naar aanleiding van onderzoek naar de verminderde overheidssubsidie voor hulp bij huiselijk geweld.

Drie vormen van journalistiek theater

Onderzoeker Jorge Marinho onderscheidt drie vormen van theater die een link hebben met journalistiek: livejournalistiek, documentairetheater en verbatimtheater.

Bij livejournalistiek vertellen mensen (niet per se acteurs) hun ‘waargebeurde’ verhalen vanaf een podium, met daarbij nauwelijks journalistieke interventie. Dat roept inderdaad vragen op over de mate van objectiviteit – het zijn persoonlijke verhalen.

Maar livejournalistiek gaat ook over journalisten die het podium betreden en door middel van allerlei media hun verhaal vertellen – zoals het Bureau of Investigative Journalism, of zoals De Balie Live Journalism uitkomsten van journalistiek onderzoek over de groeiende kloof tussen arm en rijk in Amsterdam presenteerde in de theatervoorstelling Keihard werken, maar amper rondkomen.

In documentairetheater is een theaterstuk gebaseerd op een sociale werkelijkheid die zowel relevant is voor de spelers als het publiek. Theatermakers schrijven het stuk vooraf en baseren dat op wat ze dagelijks meemaken en op verifieerbare documentaire bronnen.

Regisseur Kees Roorda reconstrueerde hoe de 17-jarige Rishi Chandrikasing op perron vier van station Den Haag Hollands Spoor werd doodgeschoten door een politieagent in 2012 en vertolkte dat onderzoek in het veelgeprezen theaterstuk Rishi, uit 2018.

Annet Henneman van het Italiaanse gezelschap Teatro Di Nascosto  bereidt haar reportagetheater voor met bronnenonderzoek, waarbij ze nauw samenwerkt met journalisten. Ze werkt samen met lokale acteurs in Iran, Irak, Syrië, Palestina en Jordanië. In Irak haalde ze in de weken voor een voorstelling door middel van improvisatie-theater verhalen op uit de dagelijkse levens van de acteurs – dan gaat het over ingrijpende zaken – vrijwel iedereen in Basra heeft familieleden verloren bij bombardementen – en over dagelijkse beslommeringen, zoals het smerige drinkwater of de elektriciteitsstoringen. Vervolgens wordt het stuk op een herkenbare manier gespeeld in een publieke ruimte, zoals in het project –The Catwalk, dat onder andere vertoond werd in een winkelcentrum in Basra. Doordat het geen journalistiek heet, omzeilt het gezelschap op een effectieve manier eventuele censuur.

In verbatimtheater, ten slotte, worden dialogen en teksten woordelijk uitgespeeld vanaf het podium. Deze vorm is voor journalisten misschien wel het meest herkenbaar, omdat de feitelijkheid ervan goed controleerbaar is.

Voor Guardian-journalist Richard Norton-Taylor is verbatimtheater een verlengstuk van journalistiek, waarbij complexe zaken vanaf het podium veel beter kunnen worden uitgelegd.

In deze categorie valt ook de manier waarop journalisten van de Leeuwarder Courant samenwerkten met het Friese theatergezelschap Tryater aan het project Wereldburgers van de Voorstreek. Gezamenlijk interviewden ze ondernemers uit De Voorstreek, een winkelstraat in Leeuwarden. Volgens journalist Kirsten van Santen zorgde de manier van werken voor een betere kwaliteit van de artikelen: “We hebben on-journalistiek veel tijd genomen voor de gesprekken. De interviews regisseerden we niet als journalisten, maar we lieten de onderwerpen op ons afkomen.” Het project resulteerde in een theatervoorstelling, magazine, website en podcast.

Anglo-Amerikaanse voorbeelden

Ook de ervaringen van het Amerikaanse onderzoeksjournalistieke bureau ProPublica Illinois wijzen erop dat theater verrijkend is. Door middel van theaterworkshops kwamen journalisten op een nieuwe manier in aanraking met lokale gemeenschappen, waardoor er niet alleen een vertrouwensband ontstond, maar ook veel beter begrip van wat in deze gemeenschappen speelt, schrijft Natalie Escobar, een van de betrokken journalisten.

Hoofd-digitaal van de Financial Times Robin Kwong heeft een verwante ervaring met het project Contemporary Narratives Lab waarin hij (onder andere) journalistieke transcripten aan artiesten geeft om daarvan een spoken-word of rap te laten maken. Volgens Kwong werkt zo’n performance verrassend verhelderend en zorgt het ervoor dat journalisten nieuwe inzichten krijgen in onderzoeken die ze uitvoeren.

Theater lijkt bovendien een brugfunctie te hebben tussen journalistiek en publiek, volgens de onderzoekers Ori Tenneboim en Natalie Stroud van de University of Texas at Austin. Op basis van hun analyse van het theaterproject StoryWorks van Reveal, onderdeel van het Amerikaanse Center for Investigative Reporting (CIR), concludeerden ze dat publiek actuele onderwerpen na theaterbezoek veel beter begrijpt, bovendien kan theater ertoe bijdragen dat publiek de taak van de journalistiek als relevanter ervaart.

Kortom, theater kan voor een journalistiek medium een verrijking zijn (1) in de nieuwsgaring, waarbij journalisten meer inzicht krijgen in problematiek en beter contact leggen met gemeenschappen; (2) in de analyse, waarbij de nieuwe vorm waarin feiten gepresenteerd worden tot nieuwe inzichten kan leiden; en (3) in de publicatievorm, waardoor nieuw publiek bereikt kan worden, en waardoor publiek op een nieuwe manier kennismaakt met journalistiek en het belang van gedegen onderzoek.

Marlies Haitsma maakte voor haar afstudeerproject aan de Christelijke Hogeschool Ede de journalistieke theaterproductie ‘Niemand Is Immuun’ in samenwerking met De Gelderlander, De Voedselbank Ede en een gezelschap van amateurspelers.
Wil je de voorstelling bijwonen? Dat kan op 3 juni om 19.30 in de Voedselbank te Ede. Je kan je hier inschrijven.

Marlies Haitsma

Marlies Haitsma maakte voor haar afstudeerproject aan de Christelijke Hogeschool Ede de journalistieke theaterproductie ‘Niemand Is …
Profiel-pagina

Stijn Postema

Stijn Postema onderzoekt aan de Universiteit van Amsterdam hoe journalistiek en kunst samenvloeien. De wisselwerking tussen journalistiek …
Profiel-pagina
Nog geen reactie — begin de discussie!