Donald Trump is niet de eerste Amerikaanse president die op gespannen voet leeft met de pers. Ronald Reagan, Richard Nixon en naar het schijnt zelfs Woodrow Wilson voerden elk hun strijd met de media. Toch lijkt Trump zijn conflict met de pers een stuk serieuzer te nemen dan zijn voorgangers.

Vrijwel dagelijks beschuldigt hij via zijn persoonlijke Twitteraccount @realDonaldTrump de mainstream media ervan ‘fake news’ te publiceren. Dit heeft grote gevolgen voor het voortbestaan van de liberale democratie in de Verenigde Staten.

Populistisch platform

Het gebruik van sociale media is in toenemende mate populair onder rechts-populistische politici, omdat het effectieve en goedkope platforms zijn voor zelfpromotie, het delen van (politieke) berichten en het uiten van kritiek op de gevestigde orde.

President Donald Trump is wellicht de meest succesvolle populistische politicus als het gaat om het inzetten van sociale media, gezien het feit dat Twitter zijn belangrijkste communicatiebron is waarvandaan hij zijn ideologie verspreidt.

Het gevaar van Trump schuilt in het taalgebruik. Hij gebruikt demagogische retoriek om zijn volgers aan zich te binden en de media aan te vallen. Demagogie is een vorm van polariserende propaganda die leden van een in-groep motiveert om bepaalde out-groepen te haten en tot zondebok te maken.

Trumps Twitter

Een kernelement van Trumps tweets is de nadruk op ‘het volk’ als een homogeen geheel. Dat doet de president door begrippen als ‘the nation’, ‘the public’ en ‘the American people’ te gebruiken. Hij heeft naar eigen voorkeuren een beeld van een homogeen volk in het leven geroepen dat hij woorden in de mond legt.

Maar slechts een klein deel van de bevolking hoort tot zijn ‘volk’. Daardoor creëert Trump een zogeheten in-groep, verenigd door een gedeelde etniciteit, religie, sociale klasse en/of politieke overtuiging, die zich afzet tegen een uit-groep, wiens belangen vervolgens “rechtvaardig” worden genegeerd.

Omdat ‘het volk’ een creatie is van de president, is het gelijk van dat ‘volk’ ook zijn gelijk. Als Trump zijn zin niet krijgt, krijgt ‘het volk’ zijn zin niet en deugt daarom direct het hele systeem niet. Iedereen die het oneens is met Trump, is immers een verrader en behoort niet écht tot ‘het volk’.

Volgens Trump keren de anti-patriottistische ‘fake news media’ zich tegen hun vaderland en moeten ze daarom worden gezien als vijanden van ‘het Amerikaanse volk’.

Feit of fictie?

Met zijn permanente aanval op deze ‘volksvijand’ zorgt Trump ervoor dat een valse versie van de waarheid gemakkelijk een eigen leven kan gaan leiden. Deze schijnwerkelijkheid is onvatbaar voor rationaliteit en vervaagt het onderscheid tussen feit en fictie.

De leugens die Trump vertelt (‘journalisten zijn de meest leugenachtige wezens ooit’, ‘de pers is de vijand van het Amerikaanse volk’) zijn misschien niet groot genoeg om een wereldbeeld te veranderen, maar ongetwijfeld groot genoeg
om – als ze geloofd worden– mensen compleet te desoriënteren.

‘Het volk’ bevindt zich in een wereld vol complotten: alles wordt in twijfel getrokken. Een logisch gevolg hiervan is dat de verwarde mensen hun vertrouwen schenken aan een autocraat als Trump die hen vertelt wat de waarheid is.

Mainstream media als zelfverzonnen zondebok

Autoritair-populistische leiders doen er alles aan om de media in diskrediet te brengen door ze te omschrijven als vertegenwoordiging van de elite. Wanneer dit niet werkt, introduceren ze wetten die het werk van journalisten bemoeilijken of simpelweg onmogelijk maken.

Donald Trumps wereldbeeld bestaat uit slechts twee kampen (goed versus slecht), waarbij goed de wil van ‘het zuivere volk’ is en slecht wordt vertegenwoordigd door de samenspannende, onbetrouwbare, corrupte media-elite.

Dit wereldbeeld komt het meest duidelijk naar voren in Trumps zondebokretoriek die de gewone burgers (‘the American people’, ‘the public’) combineert met een elite (‘corrupt news media’, ‘lamestream media’) die het politieke systeem kapot heeft gemaakt en daarom verwijderd moet worden uit de Amerikaanse samenleving.

De huidige president flirt openlijk met het idee om onafhankelijke media te verbannen. Op Twitter roept hij regelmatig op tot het intrekken van licenties van media die zich kritisch uitlaten over zijn functioneren. Deze uitspraken zijn rechtstreeks in strijd met het eerste amendement van de Amerikaanse grondwet, de hoeksteen van de democratie.

Trumps overtreffende trap

Om zijn boodschap kracht bij te zetten, maakt Trump gebruik van grootse hyperbolen. Deze overdrijvingen zijn valse misleidingen die ervoor zorgen dat iemand onware of ongeldige uitspraken aanziet voor waar of geldig.

Trumps overdreven bombastische taalgebruik creëert emotionele betrokkenheid en vertroebelt de perceptie van realiteit. Daardoor klinkt het ‘slechte’ veel slechter en het ‘goede’ veel beter. Een andere door Trump veelvoudig gebruikte manipulatietactiek om de media in kwaad daglicht te stellen is het eindeloos herhalen van dezelfde kreet. Feitelijk gezien is dit een oude marketingtruc die zorgt voor een grotere overtuigingskracht.

Een herhaling werkt beter als de boodschap simpel is. Trumps excessieve herhaling van de woorden ‘fake news’ zorgt ervoor dat hij klinkt als een reclame. De meest effectieve propaganda richt zich op emotie en impulsen die niet voortkomen uit logica.

De leus ‘fake news’ boort bij veel Amerikanen het gevoel aan dat de onafhankelijke media hen niet representeren en versterkt het wantrouwen in diezelfde media. Sinds zijn inauguratie in 2017 heeft Trump 610 tweets over ‘fake news’ de wereld in gestuurd.

Democratie en persvrijheid: een symbiotische relatie

Om de impact van Trumps niet-aflatende kritiek op de pers op de Amerikaanse democratie te begrijpen, is het belangrijk om te kijken naar het belang van onafhankelijke vrije media in een liberale democratie.

Journalistiek vervult namelijk meerdere taken, waarvan het controleren van de macht misschien wel de meest belangrijke is. Door het disfunctioneren van de staat onder de aandacht van de burger te brengen, vervullen journalisten een controlerende functie. Bovendien verspreiden nieuwsmedia informatie waardoor burgers via verkiezingen en de publieke opinie macht kunnen uitoefenen op de staat.

Zonder vrije, onafhankelijke journalistiek is het functioneren en voortbestaan van een democratie twijfelachtig. Recente ontwikkelingen in landen over de hele wereld bewijzen dit. Hoewel de grondwetten van Turkije, Polen, Hongarije en Rusland persvrijheid garanderen, maken de regerende politici het werk van onafhankelijke journalisten buitengewoon moeilijk of simpelweg onmogelijk.

Over waarheid, feiten en democratie

Trumps gezagspositie als president speelt een belangrijke rol in zijn geloofwaardigheid. Zijn autoriteit als leider van het machtigste land ter wereld zorgt ervoor dat mensen sneller geneigd zijn om hem te geloven en te gehoorzamen.

En dat is precies waarin gevaar schuilt: als de waarheid niet meer telt, als feiten irrelevant zijn en als elke onthulling in de media wordt afgedaan als niets meer dan een onbelangrijke mening, raakt de democratie een van haar krachtigste controlemiddelen op de macht kwijt.

De effecten van deze ontwikkeling zijn na 1005 dagen presidentschap al zichtbaar: ongeveer zestig procent van de Republikeinen ziet journalisten als de oorzaak van fake news en iets meer dan de helft vindt de media vijanden van ‘het volk’. Bovendien blijkt dat 91 procent van de Trump-supporters de huidige president het meest vertrouwt in het verspreiden van betrouwbare informatie.

President Donald Trump probeert door zijn tweets vol beledigingen de pers monddood te maken en buitenspel te zetten. Dit kan worden gezien als een rechtstreekse ondermijning van de Amerikaanse democratie.

De feiten, cijfers en beweringen in dit artikel zijn gebaseerd op een uitgebreid literatuuronderzoek, uitgevoerd door Anouk van Veldhuizen. De resultaten van dit onderzoek inclusief bronvermeldingen zijn bij de redactie bekend.

Anouk van Veldhuizen

Anouk van Veldhuizen is freelance journalist, researcher en tekstschrijver.
Profiel-pagina
Al één reactie — discussieer mee!